Kur kritika ndalet te Kushneri: Pse artikulli i Lea Ypit shmang përgjegjësinë politike të Ramës

Nga Alban Korça

Kur kritika ndalet para portës së Ramës: një lexim ndryshe i artikullit të Lea Ypit për protestat kundër projektit Kushner.

Artikulli i Lea Ypit në The Guardian për protestat shqiptare kundër projektit luksoz të Jared Kushnerit është i shkruar bukur, me gjuhë elegante, me ndjeshmëri filozofike dhe me atë lloj trishtimi intelektual që i pëlqen shumë salloneve europiane: shumë sistem, shumë kapitalizëm, shumë oligarki, shumë “tranzicion”, shumë “Europë”, por çuditërisht pak Edi Rama.

Dhe pikërisht këtu fillon problemi.

Sepse në Shqipëri nuk erdhi Jared Kushner me lopatë në dorë, nuk vendosi vetë gardhe me tela, nuk shpalli vetë statusin e investitorit strategjik, nuk ndryshoi vetë logjikën e zonave të mbrojtura, nuk vuri vetë shtetin në shërbim të turizmit luksoz. Kushner mund të jetë simboli ndërkombëtar i arrogancës së parasë. Por dera e Shqipërisë nuk hapet nga Manhattani. Hapet nga Tirana.

Dhe në Tiranë, prej më shumë se një dekade, çelësi politik quhet Edi Rama.

Artikulli e sheh qartë rrezikun: natyra shqiptare po kthehet në mall luksi, bregdeti në katalog investimesh, ishujt në ëndrra jahtesh, ndërsa populli mbetet spektator në tokën e vet. Por aty ku duhet të godasë me emër, artikulli fillon të flasë me mjegull. Flet për “qeverinë shqiptare”, për “kapitalizmin global”, për “oligarkinë”, për “rregullat e sistemit”. Të gjitha këto janë të vërteta. Por sistemi nuk firmos vetë. Oligarkia nuk voton vetë ligje. Kapitalizmi global nuk komandon vetë policinë shqiptare. Dhe “tranzicioni” nuk del në konferencë shtypi për të mbrojtur resortin.

Këtë e bën qeveria. Këtë e bën pushteti. Këtë e bën Rama.

Në këtë kuptim, artikulli i Ypit është kritik edhe pse duket pak si i komanduar nga dikush, por jo i rreptë. Është elegant, por jo mjaftueshëm i drejtë. Ka hipokrizi ndjeshmërie ndaj protestuesve, por i butë ndaj arkitektit politik të modelit që protestuesit po kundërshtojnë. Ai e kupton revoltën, por nuk e emërton plotësisht fajin.

Titulli vetë është domethënës: “Protestat që shkaktoi Jared Kushner në Shqipëri.” Jo protestat që shkaktoi Edi Rama. Jo protestat që shkaktoi një shtet i kapur. Jo protestat që shkaktoi një model qeverisës që e ka kthyer Shqipërinë në punishte lejesh, kullash, koncesionesh dhe investitorësh strategjikë. Jo. Faji vendoset mbi Kushnerin. I huaji është i përshtatshëm si personazh negativ. Është më i lehtë për t’u goditur. Është më i sigurt për t’u tallur. Sidomos për një publik britanik apo europian që e njeh familjen Trump si simbol të pasurisë arrogante apo narcizmit.

Por për shqiptarët problemi nuk fillon te Ivanka që “zbulon” një ishull nga jahti. Problemi fillon te kryeministri që sillet sikur Shqipëria është pronë private për t’u prezantuar në tryeza investitorësh. Problemi fillon te shteti që ulet para miliarderëve dhe ngrihet kundër qytetarëve. Problemi fillon kur qeveria thotë “nuk ka marrëveshje përfundimtare”, ndërsa në terren shfaqen gardhe, roje private, makineri dhe dhunë masive.

Ky është momenti ku artikulli duhej të bëhej më i ashpër. Duhej të pyeste: kush e lejoi këtë? Kush e mbrojti? Kush e normalizoi? Kush e përdori integrimin europian si mbulesë për privatizimin e pasurive publike? Kush e ka kthyer “zhvillimin” në fjalën më të bukur për zhdukjen e natyrës dhe pronës shqiptare?

Ypi e thotë bukur se Shqipëria nuk është për shitje. Por nuk shkon deri në fund për të thënë se kush po sillet si shitës.

Në artikull ndihet edhe një zakon i vjetër i mendimit të majtë akademik: sa herë që faji bëhet shumë konkret, ai shpërndahet në abstraksione. Nuk është Rama, është kapitalizmi. Nuk është qeveria, është globalizimi. Nuk janë ligjet e bëra për klientët, janë “rregullat e lojës”. Nuk është pushteti, është “sistemi”.

Kjo është e rehatshme. Madje shumë e rehatshme. Është si të flesh i qetë në shtratin e madh të teorisë, ku fantazmat ideologjike të shekullit XX të pëshpëritin se individët nuk kanë rëndësi, vetëm strukturat kanë rëndësi. Diku në atë qetësi teorike, edhe hija e Stalinit (që Ypi ka eksperienca personale) mund të shfaqet si kujtim i largët i një bote ku gjithçka shpjegohej me sistem, klasë dhe histori ndërsa përgjegjësia personale zhdukej në mjegullën e dialektikës.

Por shqiptarët nuk kanë luksin të jetojnë në mjegull teorike. Ata jetojnë në një vend ku vendimet kanë emra, firmat kanë data, kompanitë kanë pronarë, lejet kanë institucione, policia ka urdhra dhe qeveria ka kryeministër.

Prandaj, kur flasim për Nartën, Sazanin, Zvërnecin, Rrjollin dhe bregdetin shqiptar, nuk mjafton të flasim për “model zhvillimi”. Duhet të flasim për model qeverisjeje. Dhe modeli i qeverisjes së Ramës është i qartë: Shqipëria si vitrinë luksi për të huajt, si kantier ndërtimi për të lidhurit, si kartolinë turistike për propagandën dhe si vend emigrimi për qytetarët e vet.

Ironia më e madhe është se Rama e shet këtë si modernizim. Sa herë shfaqet një projekt i madh, na kërkohet ta shohim si hap drejt Europës. Sikur Europa të ishte resort privat. Sikur integrimi europian të matej me numrin e hoteleve luksoze. Sikur flamingot, lagunat, manastiret, pronat publike, komunitetet vendase dhe historia dhe kultura kombëtare të ishin pengesa provinciale për ëndrrën e madhe të “Shqipërisë 2030”.

Në fakt, kjo nuk është Europë. Është orientalizëm i ri me fasadë europiane. Është ideja se një vend i vogël duhet të pranojë gjithçka, mjafton që investitori të jetë i madh. Është filozofia e nënshtrimit me buzëqeshje: jep tokën, jep detin, jep ishullin, jep ligjin, jep heshtjen, dhe në këmbim merr premtimin se një ditë do të dukesh modern në broshurat e turizmit.

Këtu artikulli i Ypit ka një meritë të madhe: e kupton se protesta nuk është thjesht për mjedisin. Është për dinjitet. Është për pronën publike. Është për pyetjen themelore: kujt i përket Shqipëria?

Por përsëri, ajo ndalet para pyetjes tjetër: kush po e trajton Shqipërinë sikur nuk u përket më shqiptarëve?

Përgjigjja nuk është vetëm Jared Kushner. Përgjigjja nuk është vetëm Ivanka Trump. Përgjigjja nuk është vetëm kapitalizmi global. Përgjigjja është edhe pushteti shqiptar që i hap derën këtij modeli, e mbron publikisht, e quan zhvillim, e shet si vizion dhe pastaj akuzon qytetarët si të prapambetur, të politizuar apo armiq të progresit.

Në këtë pikë, artikulli është më i butë sesa duhet. Ai kritikon qeverinë socialiste, por nuk e çmonton Ramën si figurë politike. Nuk e vendos në qendër të përgjegjësisë. Nuk e trajton si arkitekt të një sistemi ku investitori strategjik është më i rëndësishëm se qytetari strategjik, ku prona publike është më e dobët se kapitali privat, ku policia shpesh duket më e kujdesshme me pushtetin sesa me popullin.

Ypi shkruan bukur për të rinjtë, për protestën, për këngët, për lulet, për pastrimin e rrugëve. Kjo pjesë është njerëzore dhe e drejtë. Protesta shqiptare meriton të shihet si qytetare, paqësore dhe dinjitoze. Por bukuria e protestës nuk duhet të zbusë shëmtinë e pushtetit. Një popull që i jep lule policisë nuk e shfajëson shtetin kur shteti hesht para dhunës. Një protestë që pastron sheshin nuk duhet të përdoret si dekor moral për një analizë që nuk pastron deri në fund përgjegjësinë politike.

Artikulli godet edhe opozitën e vjetër, dhe këtu ka të drejtë. Opozita shqiptare për vite me radhë ka dështuar të krijojë besim moral. Shpesh ka qenë pjesë e të njëjtit teatër, e të njëjtave pazare, e të njëjtës kulturë tranzicioni. Prandaj protesta është e fortë pikërisht sepse nuk është pronë e saj. Protesta është më e pastër se partitë. Më e besueshme se lidershipet e konsumuara. Më e gjallë se studiot televizive ku riciklohen të njëjtët njerëz që kanë komentuar çdo krizë dhe kanë ndihmuar në prodhimin e saj.

Por nëse opozita është e kapur nga e kaluara, qeveria është e kapur nga e tashmja. Dhe e tashmja ka emër, pushtet, mandat dhe përgjegjësi.

Në fund, Ypi e quan Shqipërinë një dritë për Europën. Kjo është ide e bukur. Por Shqipëria nuk mund të jetë dritë për Europën nëse brenda saj shteti sillet si agjenci imobiliare. Nuk mund të jetë dritë nëse qeveria e shet natyrën dhe pronat publike si aset promocional. Nuk mund të jetë dritë nëse populli duhet të dalë në shesh për t’i kujtuar kryeministrit se vendi nuk është pronë e tij.

Shqipëria mund të bëhet dritë vetëm kur protesta të mos mbetet poezi për gazetat europiane, por të kthehet në përgjegjësi konkrete: pezullim projektesh pa transparencë, hetim të plotë të vendimmarrjes me arrestime dhe burgosje edhe të Ramës, mbrojtje reale të zonave të mbrojtura, kontroll gjyqësor, publikim dokumentesh projektit, ndalim i dhunës private, dhe fund i ligjeve të bëra për investitorë të zgjedhur.

Prandaj, artikulli i Lea Ypit duhet lexuar, por edhe kundërshtuar. Ai është i vlefshëm sepse e çon zërin e protestës shqiptare në një gazetë ndërkombëtare të sugjeruar nga dikush apo jo spo i hyjmë kësaj historie se e dimë. Por është i pamjaftueshëm sepse e lë Ramën më të mbrojtur nga sa duhet. E godet sistemin, por jo mjaftueshëm njeriun që e ka ndërtuar, zbukuruar dhe shitur këtë sistem si rilindje.

Në Shqipëri, problemi nuk është vetëm se Jared Kushner dëshiron një resort.

Problemi është se Edi Rama sillet sikur Shqipëria ka lindur për t’ia ofruar atë resort dikujt.

Dhe kjo është arsyeja pse protesta nuk duhet të ndalet te slogani “Shqipëria nuk është për shitje”.

Ajo duhet të shkojë më tej:

Shqipëria nuk është për shitje, sepse Shqipëria nuk është pronë e kryeministrit, dhe kryeministri të hetohet dhe arrestohet menjëherë nëse nuk jep dorëheqjen.

Rruga Press