Tallja e “Huffington Post”: Diella, kulmi i absurditetit me luftën ndaj korrupsionit

Shprehja e famshme “cili është kulmi i absurditetit?” mund të zbatohet në këtë rast. Krijimi i një inteligjence artificiale (IA) për t’i dhënë fund korrupsionit dhe më pas përfshirja në një skandal ryshfeti. Dhe sigurisht, IA-të, për momentin, krijohen nga njerëzit, të cilët janë të korruptueshëm nga natyra. Kjo është ajo që ka ndodhur në Shqipëri, me kryeministrin Edi Rama në qendër të këtij gabimi që mund të jetë lehtësisht komploti futurist i një komedie-thriller.

Shqipëria donte t’i shiste botës një ide të fuqishme: përdorimin e inteligjencës artificiale për të reduktuar korrupsionin strukturor brenda shtetit. Projekti kishte një emër: “Diella”, një avatar virtual i prezantuar si “ministrja” e parë në botë e krijuar nga inteligjenca artificiale.

Misioni i saj ishte të eliminonte ndërmjetësit, të zvogëlonte ryshfetin dhe ta bënte prokurimin publik më transparent. Problemi është se pikërisht agjencia shtetërore që e zhvilloi atë është tani nën hetim për korrupsion të dyshuar.

Rasti është shndërruar në një paradoks që është e vështirë të injorohet. Teksa Diella promovohej në forumet ndërkombëtare si një shembull i inovacionit institucional, zyrtarët e lartë të Agjencisë Kombëtare të Informacionit – organi që menaxhon infrastrukturën dixhitale të Shtetit – u vunë në arrest shtëpiak, të akuzuar për pjesëmarrje në një rrjet kriminal që dyshohet se manipuloi tenderët publikë përmes kërcënimit.

Diella, fytyra dixhitale e luftës kundër korrupsionit

Skena është mjaft e çuditshme. Diella u shfaq publikisht me veshje tradicionale, me një estetikë të kuruar me kujdes dhe një fjalim të matur. Ajo madje iu drejtua Parlamentit të Shqipërisë në vjeshtë, duke mbrojtur rolin e saj pasi mori kritika në lidhje me kushtetutshmërinë e veprimeve të saj.

“Unë nuk jam qenie njerëzore” – tha ajo në një video. “Nuk kam interesa personale; vetëm të dhëna, algoritme dhe qëllimin për t’u shërbyer qytetarëve në mënyrë të paanshme.”

Në praktikë, avatari funksionon si një ndërfaqe dixhitale për procedurat administrative: kërkesat për dokumente, takimet dhe shërbimet publike. Qëllimi është të eliminohet kontakti njerëzor, i cili për dekada të tëra ka lehtësuar pagesën e ryshfeteve për të përshpejtuar proceset.

Sipas Qeverisë, hapi tjetër do të jetë lejimi i Diellës të vlerësojë ofertat në tenderët publikë bazuar ekskluzivisht në të dhëna objektive, me sisteme të auditueshme.
Projekti u promovua drejtpërdrejt nga Kryeministri Edi Rama, i cili ka qeverisur që nga viti 2013 dhe e ka bërë luftën kundër korrupsionit një nga gurët themeltarë të diskursit të tij, veçanërisht në lidhje me Brukselin.

Korrupsioni, një kusht kyç për anëtarësimin në BE

Ulja e korrupsionit nuk është vetëm një premtim zgjedhor. Është një kusht i qartë që Shqipëria të ecë përpara në procesin e saj të pranimit në Bashkimin Evropian. Sipas raporteve të BE-së, vendi ka treguar “njëfarë progresi”, por korrupsioni mbetet “i përhapur gjerësisht në sektorët vulnerabël”, veçanërisht në prokurimet publike, ndërtim dhe turizëm.

Një raport i BE-së në nëntor pranoi progresin e bërë nga një zyrë e prokurorit të posaçëm e krijuar në vitin 2019 për të ndjekur penalisht korrupsionin e nivelit të lartë. E njëjta njësi po heton tani Agjencinë Kombëtare të Informacionit, e cila ishte drejtpërdrejt përgjegjëse për zhvillimin dhe funksionimin e Diellës.

Të dhënat zyrtare tregojnë kontekstin. Në vitin 2024, kjo prokurori bëri ndalime paraprake për afërsisht 2800 persona, por vetëm 14 raste lidheshin me korrupsion publik. Megjithatë, hetimet kanë arritur te figura të nivelit të lartë: një ish-president, kryetari i bashkisë së Tiranës dhe një zëvendëskryeministër me ndikim të konsiderueshëm politik brenda partisë së Ramës.

Dilema politike dhe kufijtë e inteligjencës artificiale

Rama ka mbrojtur publikisht pavarësinë e prokurorisë publike, megjithëse pranon tensionet e brendshme. Shqipëria ka një nga normat më të larta të paraburgimit në Evropë, një fakt që shqetëson organizatat e të drejtave të njeriut.

Kryeministri këmbëngul se lufta kundër korrupsionit është e papërsosur, por e domosdoshme. “Nuk mund të planifikosh gjithçka”, tha ai me shaka kur diskutoi për kohën e pranimit në BE, sipas deklaratave të raportuara nga Neë York Times .

Rasti Diella i shton një shtresë tjetër debatit: a mund të jetë një mjet i inteligjencës artificiale vërtet i pavarur nëse ata që e programojnë atë janë në dyshim? Ekspertët e qeverisjes paralajmërojnë për një rrezik të qartë: një sistem i tillë mund të trajnohet me të dhëna të anshme ose të programohet drejtpërdrejt për të injoruar shenja të caktuara mashtrimi.

Andi Hoxhaj, profesor i drejtësisë dhe ekspert për Ballkanin Perëndimor në “King’s College London”, e përmbledh me kujdes: avatari i lejon qeverisë t’i tregojë BE-së se e kupton problemin dhe po përpiqet ta adresojë atë. Por historia e Shqipërisë mbetet “problematike”.

Zgjidhje e vërtetë apo prezantim teknologjik?

Nuk ka metrika të qarta për të matur se sa Diella e ka ulur korrupsionin. Sistemi është projektuar për të parandaluar, jo për të zbuluar, krimet e kryera tashmë. Kjo mungesë e të dhënave e bën të vështirë vlerësimin e ndikimit të tij të vërtetë përtej mesazhit politik.

Megjithatë, ekziston një element i rëndësishëm: hetimi kundër agjencisë që mbikëqyr Diellën nuk është fshehur ose ngadalësuar. Për disa analistë, kjo tregon se shteti shqiptar po fillon të pranojë se korrupsioni nuk mund të luftohet vetëm me teknologji ose gjeste simbolike, por me institucione funksionale, edhe kur vëmendja është mbi vetë qeverinë.

Shqipëria vazhdon të përpiqet ta bindë Evropën se e ka seriozisht. Diella është pjesë e rrëfimit. Por faktet – dhe hetimet gjyqësore – kanë më shumë peshë se çdo rrethanë tjetër. /Marrë nga HuffPost.es

Rruga Press