Media zvicerane: Fasada e Ramës me “Diellën” është shembur

Marrë nga “Der Bund”, shkruar nga Enver Robelli/ Pak ditë më parë, Diella festoi ditëlindjen e saj të parë. Ajo lindi më 19 janar 2025, në Shqipëri – si asistente virtuale. Dhe menjëherë pati një detyrë ambicioze: të menaxhonte një portal qeveritar, të përpunonte kërkesat e qytetarëve, të lëshonte dokumente – shkurt, të ndihmonte njerëzit të lundronin në labirintin e burokracisë. Diella, emri i së cilës do të thotë “diell” në shqip, ofroi zyrtarisht 1200 shërbime. Të paktën, kështu e paraqiti qeveria e kryeministrit Edi Rama.

Në fillim të shtatorit, Rama vendosi ta gradonte Diellën. Ai e emëroi atë Ministre për Inteligjencën Artificiale në kabinetin e tij të katërt, duke i besuar asaj një mision historik: luftën kundër korrupsionit. Argumenti i Ramës ishte se Diella nuk kishte as vëllezër as motra, as kushërinj dhe as aleatë partiakë, duke e bërë atë plotësisht të pakorruptueshme.

Karremi me ministren e IA-së

Mediat në mbarë botën e pranuan karremin dhe raportuan gjerësisht për ministren e parë të inteligjencës artificiale në botë. Lajmi u bë viral në mediat sociale. Një gazetë greke madje zhvilloi një intervistë me Diellën, në të cilën ajo shpjegoi se nuk lodhet kurrë në punë, nuk ndikohet nga interesat personale dhe mund të analizojë sasi të mëdha të dhënash me efikasitet të lartë.

Shumë gazetarë nuk mundën t’i rezistonin tundimit për ta portretizuar Diellën në një dritë më të idealizuar sesa kritike. Tingëllonte thjesht shumë mirë për të qenë e vërtetë: historia e një vendi ish-komunist në Mesdhe që, me ndihmën e një avatari dhe algoritmeve, parandaloi abuzimin me kontratat publike. Shpërblimi në fund të kësaj beteje heroike supozohej të ishte anëtarësimi në Bashkimin Evropian deri në vitin 2030, jo më vonë.

Inteligjenca artificiale, krime specifike

Por kjo betejë duket se është humbur para se të fillojë siç duhet. Në dhjetor, Zyra e Prokurorit të Posaçëm për Korrupsionin dhe Krimin e Organizuar (SPAK) vendosi në arrest shtëpiak dy zyrtarë të larta femra, të cilat drejtonin Agjencinë Kombëtare të Informacionit. Pikërisht kjo agjenci, në bashkëpunim me Microsoft, kishte krijuar Ministren e Inteligjencës Artificiale Diella. Akuzat kundër drejtoreshës dhe zëvendëses së saj janë të rënda. Ato dyshohet se i përkisnin një organizate kriminale që manipulonte sistematikisht tenderët publikë përmes frikësimit.

Asnjëra prej tyre nuk u shkarkua. Si një ndërmjetës midis qeverisë dhe popullit, agjencia e informacionit raporton drejtpërdrejt te Kryeministri. Është përgjegjëse për platformat digjitale të Shqipërisë dhe kështu kontrollon edhe të njohurën Diella.

Menjëherë pas emërimit të saj, ministrja avatar iu drejtua parlamentit të Shqipërisë. Ajo deklaroi se ndihej e lënduar nga kritikët që e konsideronin rolin e saj jokushtetues, duke argumentuar se ajo nuk ishte njeri dhe për këtë arsye e paaftë të luftonte mashtrimin dhe abuzimin. Gazetarët e pranishëm ishin skeptikë. Ata kishin frikë se Diella do të bëhej justifikimi i përsosur: çdo skandal korrupsioni mund të fajësohej në mënyrë të përshtatshme për një gabim softueri.

E veshur me kostumin tradicional të grave katolike nga veriu i Shqipërisë dhe e stiluar sipas një aktoreje, ministrja e IA-së u shfaq plotësisht e pafajshme. Me zërin e saj pa emocione, ajo premtoi pikërisht atë që i kishte munguar: transparencën dhe llogaridhënien.

Fasadë, fiasko dhe frustrim

Në një intervistë, publicisti Lutfi Dervishi e quan projektin Diella një “fiasko”. “Diella tani ka provuar të jetë thjesht një manekin, jo truri pas reformave”, thotë Dervishi. Qëndrimi i tij është larg të qenit lajkatues: “Inteligjencë artificiale për galerinë, improvizim për jetën e përditshme”. Përpjekja për t’i dhënë një krijese digjitale moralitet së bashku me një buzëqeshje të programuar ishte e dënuar që në fillim të dështonte.

Rama i do marifetet e PR-it. Përpara spektaklit me ministren e inteligjencës artificiale, ai bllokoi TikTok-un për një vit në mars, pasi një debat online midis dy studentëve u shndërrua në vdekjeprurës. Edhe atëherë, dhuna i atribuohej me lehtësi përdorjes së teknologjisë. “TikTok është ngacmuesi i lagjes”, tha Rama në atë kohë. Megjithatë, ekspertët e cituar nga rrjeti hetimor Birn theksuan se ndalimi i aplikacionit të videove nuk kishte çuar në një ulje të dhunës në shkolla. Mijëra njerëz e anashkaluan bllokimin duke përdorur lidhje VPN. Tani, ndalimi i TikTok nuk do të zgjatet përtej marsit.

Më shumë sesa rolin e Kryeministrit, Rama duket se e shijon atë të një personi me ndikim. Ai ka 1.6 milionë ndjekës në Facebook, 655 000 në Instagram dhe gati 357 000 në X. Si artist, ish-basketbollist profesionist dhe publicist me një prirje të theksuar për polemika, Rama e paraqet veten në skenën ndërkombëtare si një politikan jokonvencional.

Në paraqitjet e tij publike, ai shpesh sillet si një personazh ekstravagant. Preferenca e tij për kravata me ngjyra të ndezura, pantallona të zeza të gjera dhe atlete të bardha shkakton rregullisht trazira. Me fjalimet e tij humoristike, ky egoman dhe vetë-promovues fiton edhe tifozë në selinë e BE-së në Bruksel.

Por në Shqipëri, kjo fasadë po shkatërrohet gjithnjë e më shumë përballë realitetit. Gjyqësori ka vënë në shënjestër disa politikanë të rangut të lartë: Kryetari i Bashkisë së Tiranës është në paraburgim dhe një ish-ministër i financave kërkohet me urdhër arresti – ai që atëherë është arratisur në Zvicër. Megjithatë, aktualisht, Rama po e mbron zëvendësen e tij, Belinda Balluku, nga arrestimi i menjëhershëm. Përballë kësaj situate të vështirë, Ministrja e Inteligjencës Diella është e detyruar të luajë rolin e një vëzhguesi pasiv. 

Rruga Press