Aktivistja nga Kosova e burgosur për nxitje kundër rendit refuzoi të intimidohej

Shukrije Gashi u burgos dhe u torturua për organizimin e protestave që kërkonin të drejta të barabarta për shqiptarët e Kosovës në vitet 1980. Ajo nuk u thye dhe vazhdon të bëjë fushatë edhe sot e kësaj dite.

“Unë kam qenë gjithmonë aktiviste”, thotë Shukrije Gashi.

Aktivizmi i saj filloi në fillim të viteve 1980, kur Gashi ishte studente në Fakultetin e Drejtësisë në Universitetin e Prishtinës – një kohë kur shumica etnike shqiptare e Kosovës po nënshtrohej nga autoritetet serbe në atë që atëherë ishte Jugosllavia.

Në prill të vitit 1983, në moshën 22-vjeçare, Gashi u burgos për dy vjet për kërkimin e të drejtave të barabarta për shqiptarët etnikë. Ajo u dënua për nxitje kundër rendit.

Katër vjet më parë, në vitin 1979, Gashi ishte përfshirë në Lëvizjen Kombëtare për Republikën e Kosovës brenda Jugosllavisë. Kjo bënte thirrje që Kosova të bëhej e barabartë me gjashtë republikat jugosllave dhe të mos mbetej një “krahinë autonome” e Serbisë.

Gashi ndihmoi në organizimin e protestave në fillim të viteve 1980, duke kërkuar krijimin e një Republike të Kosovës brenda federatës jugosllave. Ajo mori pjesë në aksione të fshehta të drejtpërdrejta, duke përdorur pseudonimin Fitorja dhe duke shkruar slogane në mure, përfshirë thirrjen e tubimit – “Kosova Republikë”.

Në vitin 1981, në reagim ndaj protestave në rritje që kërkonin një Kosove republikë, autoritetet jugosllave shpallën gjendje të jashtëzakonshme dhe dërguan forcat e sigurisë për të shpërndarë demonstratat.

Ishte “një regjim fashist që vepronte kundër popullsisë shqiptare”, kujton Gashi. “Por ishte e rëndësishme për mua që përmes kornizës së lëvizjes kombëtare për një Kosovë të pavarur, të krijoja një hapësirë ​​për pjesëmarrjen e grave” shton ajo, duke vënë në dukje se, “në përgjithësi, unë gjithmonë kam qenë e përqendruar te të drejtat e grave”.

Në atë kohë, kujton ajo, mendohej “e panatyrshme” që gratë të merrnin pjesë në aktivitete që burrat i konsideronin të rezervuara për ta”. Por Gashi ishte me fat; familja e saj e mbështeti atë në angazhimin e saj.

Përfshirja e grave në vendimmarrje

Slogane në mure të ekspozitës “Vullkani i Republikës” të Agjencisë Shtetërore të Arkivave të Kosovës, në përkujtim të 40-vjetorit të fillimit të demonstratave nga studentët shqiptarë që kërkonin përmirësimin e statusit të Kosovës nga provincë në republikë brenda federatës jugosllave, mars 2021. Foto: BIRN/Urim Krasniqi

Vite më vonë, Gashi është drejtoreshë e Qendrës për Menaxhimin e Konflikteve Partners Kosova, një OJQ me ekspertizë në ndërmjetësim dhe trajnim për zgjidhjen e konflikteve, dhe e cila punon në drejtësinë tranzicionale, duke u përqendruar në integrimin dhe pajtimin etnik.

OJQ-ja ndihmoi në zhvillimin e legjislacionit për ndërmjetësimin në Kosovë, i cili merret me ndërmjetësimin në mosmarrëveshjet familjare dhe pronësore, si dhe në rastet e marrëdhënieve tregtare dhe të punës, përpara se ato të arrijnë në gjykata.

Ajo gjithashtu ofron trajnime për ndërmjetësim. “Për vite me radhë, ne kemi trajnuar mijëra individë dhe organizata joqeveritare, jo vetëm në Kosovë, por edhe jashtë vendit,” shpjegon ajo.

E gjithë kjo buron nga aktivizmi i saj fillestar në periudhën para luftës, kur, së bashku me të tjerët, ajo bënte thirrje që gratë të përfshiheshin më shumë në vendimmarrjen politike në shoqërinë patriarkale të Kosovës.

Përfshirja në aktivizmin për të drejtat e grave ishte e vështirë për shumë njerëz në atë kohë. “Zakonisht, gratë mund të kishin hapësirë ​​për t’u përfshirë në fushata vetëm nëse ishin të lidhura me familje që kishin afërsi me ata që mbanin pushtetin. Ato gra kishin mundësinë të kishin një ndikim,” kujton Gashi.

Megjithatë, kur gratë përfshiheshin, ato konsideroheshin të dobishme sepse mund të shmangnin më lehtë vëmendjen e padëshiruar të autoriteteve jugosllave. Burrat ishin objektivi kryesor për arrestim dhe ekzistonte besimi i përgjithshëm se gratë dhe vajzat ishin më pak të përfshira.

Shuki [siç e thërrasin miqtë dhe familja], një aktiviste e re për të drejtat e njeriut para luftës së Kosovës 1998-1999. Foto kortezi e Shukrija Gashi.

Ky mentalitet i lejoi Gashit dhe aktivistëve të tjerë të përdornin ngjarje ku merrnin pjesë gratë, si dasma, festa dhe takime të ndryshme, për të përhapur ndërgjegjësimin duke shpërndarë materiale të printuara.

“Ishte e vështirë të … organizoheshe hapur dhe publikisht. Megjithatë, dëshira për çlirim kombëtar dhe çlirim gjinor ishte e madhe, kështu që ia dolëm. Vështirësitë ishin të mëdha. Ne u përndoqëm”, kujton ajo.

“Hartimi i dokumenteve ishte shumë e vështirë, sepse nëse të gjendej qoftë edhe një i tillë, jo vetëm që do të burgoseshe, por mund të ndodhte edhe diçka tjetër”, shton ajo.

Gashi kujton protestën më të madhe të vitit 1981, të cilën ajo ndihmoi të organizohej, më 11 mars, kur studentët e Universitetit të Prishtinës demonstruan për një Republikë të Kosovës. Shumë u arrestuan nga policia jugosllave.

Demonstratat vazhduan gjatë gjithë marsit dhe u përshkallëzuan në prill. Autoritetet jugosllave më pas shpallën gjendjen e jashtëzakonshme dhe dërguan forcat e sigurisë për të shtypur demonstratat. Sipas një raporti të Neë York Times, “nëntë persona vdiqën dhe më shumë se 50 u plagosën” në dhunën në gjashtë qytete.

Vazhdimi i luftës në burg

Njerëzit vizitojnë burgun e Prishtinës, ku shumë të burgosur politikë të Kosovës vuajtën dënimet e tyre dhe i cili u shndërrua në muze në vitin 2020. Foto: EPA/Valdrin Xhemaj

Kur e kuptoi se rrezikonte të arrestohej, Gashi u fsheh me të afërm në fshatra dhe qytete anembanë Kosovës. Ajo thotë se, madje, flinte në varreza për t’iu shmangur autoriteteve, por edhe për të mos rrezikuar familjen dhe miqtë e saj.

Ajo u arrestua përfundimisht në prill të vitit 1983 kur u kthye në shtëpi dhe u akuzua për aktivitete separatiste që synonin shkatërrimin e Jugosllavisë. Ajo u dënua me dy vjet burg.

“Ishte shumë e vështirë sepse, përveç burgosjes, për një pjesë të mirë të jetës sime nuk munda të gëzoja të drejtën për të qenë e lirë dhe për të vazhduar studimet e mia, karrierën time, ose të isha pranë familjes sime dhe njerëzve që dua”, kujton ajo.

Gashi duroi kushte brutale në burgjet në Prishtinë, Mitrovicë dhe Lipjan. Ajo u mor në pyetje dhe u torturua.

“Vazhdimisht refuzoja të flisja për veprimet e mia. Një hetues më fiku një cigare në vetull dhe humba ndjenjat. Kishte raste kur shihje se si njerëzit kishin humbur mendjen nga torturat, dhe jetën e tyre gjithashtu”, thotë ajo. Ndërsa vuante dënimin, bashkëpunëtori dhe i dashuri i saj më i ngushtë, Nuhi Berisha, u vra në vitin 1984.

Por edhe në burg, thotë Gashi, ajo “nuk i la kurrë pas dore përpjekjet e mia për barazi gjinore”.

“Përkundrazi, e mbështeta fuqishëm atë me përkushtim maksimal dhe do të thosha me pasion që ne vajzat dhe gratë e burgosura nuk duhet të humbnim kohën në burg, por duhej të përgatiteshim për të bërë përpjekje për arritjen e barazisë gjinore brenda luftës për barazinë kombëtare duke u bërë pjesë e lëvizjeve të kohës.”

Pas lirimit, ajo thotë se “mungesa e besimit ndaj meje vazhdoi”. Asaj iu mohua pasaporta për më shumë se një dekadë pas daljes nga burgu.

Edhe pasi mori pasaportën, ajo iu sekuestrua më pas nga policia në 1997, kur Gashi ishte në një udhëtim gazetaresk në atë që atëherë quhej Maqedoni. “Sigurisht, nuk ma kthyen kurrë”, thotë ajo.

Pavarësisht gjithçkaje që përjetoi, Gashi është modeste për periudhën që ajo kaloi në burg, duke reflektuar se aktivistët e tjerë për liri për shqiptarët e Kosovës u trajtuan shumë më ashpër.

“Unë jam një nga ata që vuajtën një nga dënimet më të shkurtra me burg. Ndenja dy vjet në burg. Kishte të tjerë që ndenjën shumë më gjatë se kaq”, përfundon ajo. /balkaninsight/

Rruga Press