Përzierja energjetike e BE-së/ Kriza zhvendos ekuilibrin mes energjisë bërthamore dhe burimeve të rinovueshme dhe sigurisë

BE-ja po kthehet te energjia bërthamore pas dekadash hezitimi, e nxitur nga tronditja e dyfishtë e krizës energjitike dhe nga kuptimi se burimet e rinovueshme vetëm nuk mund të furnizojnë me energji një ekonomi të industrisë së rëndë.

Ndërprerja rekord e furnizimit global me energji e shkaktuar nga mbyllja e Ngushticës së Hormuzit është shkaku kryesor i krizës. Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë (IEA) paralajmëroi një humbje ditore prej afërsisht 13 milionë fuçish. Dhe vetëm në 17 ditët e para të luftës me Iranin, BE-ja u detyrua të shpenzonte 6 miliardë euro shtesë për importet e lëndëve djegëse fosile për shkak të rritjes së çmimeve.

Për të siguruar pavarësinë dhe përballueshmërinë energjetike, Brukseli po e kthen vëmendjen përsëri te sektori bërthamor, duke rregulluar një rrjet që burimet e rinovueshme nuk mund ta stabilizojnë vetëm. Ky ndryshim shënon një tranzicion drejt një “përzierjeje energjetike” strategjike, ku besueshmëria e ngarkesës bazë bërthamore po përqafohet si partnere e paqëndrueshmërisë së energjisë së erës dhe diellit.

Në një fjalim në mars të vitit 2026, Presidentja e Komisionit Evropian Ursula von der Leyen tha: “Unë besoj se ishte një gabim strategjik për Evropën që i ktheu shpinën një burimi të besueshëm dhe të përballueshëm të energjisë me emetime të ulëta”.

AccelerateEU ​​si përgjigja e Evropës ndaj krizës energjetike

Diversifikimi i energjisë dhe përdorimi në rritje i burimeve të rinovueshme çuan në një rënie prej 11.1% të importeve të energjisë së BE-së në vitin 2025 krahasuar me vitin 2024. Në vitin 2025, Evropa importoi 336.7 miliardë euro në produkte energjitike, një rënie prej 51.4% nga viti 2022, kur importet e energjisë ishin 693.4 miliardë euro, zbulon Eurostat.

Konflikti SHBA-Iran tregon varësinë e vazhdueshme dhe të madhe të BE-së nga lëndët djegëse fosile të huaja, e cila u intensifikua me nevojën për të gjetur alternativa ndaj gazit rus pas vitit 2022. Pushtimi i Ukrainës nga Rusia e shtyu BE-në de facto të zhvendoste varësinë e saj drejt gazit natyror të lëngshëm (LNG), me SHBA-në që siguronte 58 përqind të furnizimeve të përgjithshme të LNG-së të BE-së në vitin 2025.

“Ajo që po shohim tani është faza e hershme e një efekti potencialisht kaskadues”, sipas Rosita Zilli, Drejtoreshë e Politikave në Aleancën Evropiane të Kërkimit të Energjisë. Sistemet e energjisë përjetojnë vonesa kohore, që do të thotë se efektet e ndërprerjeve të furnizimit shpalosen gradualisht”, shpjegoi ajo.

Më 22 prill, Komisioni Evropian paralajmëroi se lufta në rritje SHBA-Iran i ka kushtuar BE-së 24 miliardë euro shtesë në importe energjie, madje edhe me një furnizim të qëndrueshëm me energji. Brukseli njoftoi AccelerateEU, një iniciativë me pesë shtylla për të rritur sigurinë energjetike dhe për të zvogëluar varësinë nga energjia e huaj.

Përmes Task For-it të Unionit të Energjisë 2025, plani koordinon ruajtjen e gazit të shteteve anëtare, duke lehtësuar njëkohësisht rregulloret e ndihmës shtetërore. Një Observator i Karburantit do të gjurmojë prodhimin, importin dhe eksportet e karburantit të transportit dhe do të sinjalizojë mungesat e mundshme.

Masat përfshijnë veprime për të mbështetur qeveritë kombëtare për të mbrojtur konsumatorët dhe bizneset, si skemat e mbështetjes së të ardhurave dhe kuponët e energjisë për të ulur taksat e energjisë elektrike për familjet në nevojë.

Me rritjen e prodhimit vendas të energjisë së gjelbër, Plani i Veprimit për Elektrifikim thjeshton elektrifikimin e sektorëve të industrisë, transportit dhe ndërtimit, duke e bërë energjinë elektrike burimin dominues të energjisë. Me Planin e Rrjeteve Elektrike, Brukseli dëshiron të modernizojë plotësisht infrastrukturën energjetike të bllokut.

Plani i veprimit rrit investimet private përmes ngjarjeve të nivelit të lartë, si Forumi i Investimeve në Tranzicionin e Energjisë së Pastër në maj 2026 dhe Samiti i Investimeve në Energjinë e Pastër më vonë këtë vit.

Sipas Zillit, masat e Komisionit drejtohen kryesisht nga presionet e vazhdueshme gjeopolitike, duke treguar se “BE-ja ende nuk po vepron plotësisht me një strategji të qëndrueshme dhe me vizion”.

Megjithatë, ajo mirëpret politikat e diversifikimit të energjisë të Evropës, duke përfshirë planet e saj për burimet bërthamore. “Bërthama është “një burim energjie me karbon të ulët dhe i shpërndarshëm”, argumenton ajo, duke theksuar se është një nga zgjidhjet për t’u shkëputur nga lëndët djegëse fosile, së bashku me burimet e rinovueshme.

Logjistika e prodhimit bërthamor

Energjia bërthamore del si një mundësi e mirë. Ajo prodhohet duke ndarë bërthamat atomike në një reaksion zinxhir të kontrolluar, duke gjeneruar nxehtësi dhe avull për të vënë në lëvizje turbina-gjeneratorë.

Për ta arritur këtë në shkallë të gjerë, BE-ja duhet të mirëmbajë një cikël të plotë karburanti dhe një ekosistem industrial, duke përfshirë furnizimin me uranium, konvertimin, pasurimin, karburantin dhe një flotë reaktorësh kryesisht me ujë të presionuar. Këto sigurojnë energji elektrike me karbon të ulët dhe besueshmëri të rrjetit.

Franca dominon prodhimin: ajo furnizon 58 përqind të energjisë elektrike bërthamore të BE-së dhe varet shumë prej saj. Prodhues të tjerë të mëdhenj përfshijnë Spanjën, Suedinë, Finlandën dhe Belgjikën, të cilat së bashku prodhojnë rreth 26 përqind të prodhimit. Vende si Sllovakia, Hungaria, Belgjika, Bullgaria, Çekia dhe Finlanda kanë flota më të vogla, pavarësisht se janë më të varura nga energjia bërthamore në përzierjet e tyre kombëtare të energjisë.

Megjithatë, në tërësi, BE-ja varet shumë nga energjia bërthamore, e cila gjeneroi 24 përqind të energjisë elektrike në vitin 2026. Aktualisht, ajo operon 98 reaktorë në 12 shtete me rreth 96.2 GW kapacitet, kështu që sistemi është i zhvilluar, por i kufizuar.

Sistemi varet nga zinxhirët e furnizimit të koordinuar, mbikëqyrja e fortë rregullatore, zhvillimi i fuqisë punëtore të kualifikuar, menaxhimi i mbetjeve dhe financimi afatgjatë për ndërtimin, funksionimin dhe çmontimin. Për t’u zgjeruar, ai ka nevojë për zgjatje të jetëgjatësisë për termocentralet ekzistuese, investime të reja në reaktorë dhe zinxhirë furnizimi, si dhe përmirësime në financim, kapacitetin e fuqisë punëtore dhe sigurinë e karburantit.

Energjia bërthamore si një opsion “i qëndrueshëm”

Shtytja bërthamore e Brukselit është e ripërtërirë, por jo e pashembullt. Filloi me Traktatin Euratom të vitit 1957, i ndjekur nga një fazë e madhe zgjerimi nga vitet 1970 deri në vitet 1990, kur u ndërtuan shumica e reaktorëve të sotëm.

Disa vende më vonë hoqën dorë nga energjia bërthamore, si Italia pas një referendumi të vitit 1987 dhe Gjermania, e cila përfundoi heqjen graduale të saj në vitin 2023, ndërsa rregullat e sigurisë u shtrënguan pas Fukushimës (2011).

Përpjekja u rikthye në vitin 2023, pasi BE-ja integroi zyrtarisht energjinë bërthamore në Taksonominë e BE-së për të tërhequr kapital privat. Kjo përfshin klasifikimin e saj si “ekonomikisht të qëndrueshme”. Në vitin 2024, Brukseli prezantoi Aktin e Industrisë Zero-Net, duke u dhënë projekteve bërthamore statusin “strategjik” dhe leje 18-mujore.

Komisioni miratoi Strategjinë SMR në mars të vitit 2026, e cila prezantoi një garanci investimi prej 200 milionë eurosh për të përshpejtuar vendosjen e Reaktorëve të Vegjël Modularë. Dhe politika aktuale, e mbështetur nga Programi Ilustrues Bërthamor i vitit 2025, identifikon një kërkesë investimi prej 241 miliardë eurosh për të mirëmbajtur dhe zgjeruar flotën e reaktorëve.

Ekziston gjithashtu një grup shtetesh të BE-së i udhëhequr nga Franca që po e shtyn përpara këtë zgjerim. Quhet Aleanca Bërthamore me 12 vende dhe përfshin Bullgarinë, Kroacinë, Republikën Çeke, Finlandën, Hungarinë, Estoninë, Holandën, Poloninë, Rumaninë, Sllovakinë, Slloveninë, Suedinë, Belgjikën dhe Italinë. Qëllimi i tyre është të arrijnë 150 GW kapacitet të energjisë bërthamore deri në vitin 2050, duke përshpejtuar vendosjen e SMR-ve dhe duke siguruar qasje në fonde për projekte bërthamore.

Rivali i tyre është “Miqtë e Burimeve të Rinovueshme”, një koalicion i udhëhequr nga Gjermania që kundërshton përfshirjen e energjisë bërthamore në të njëjtën kategori me energjinë e erës ose diellore. Kritikat ndaj energjisë bërthamore përfshijnë kostot e larta dhe afatet e gjata kohore për ndërtimin, së bashku me menaxhimin afatgjatë të pazgjidhur të mbetjeve radioaktive dhe ndjeshmërinë e opinionit publik në lidhje me sigurinë.

Burimet e rinovueshme janë të domosdoshme

Korniza e energjisë e Komisionit pas vitit 2030, e planifikuar për miratim në fund të vitit, synon të rrisë furnizimin me energji të besueshme, të përballueshme dhe vendase. Objektivi është një ulje prej 90% e emetimeve deri në vitin 2040.

Burimet e rinovueshme janë thelbësore pasi ato sigurojnë energji elektrike, ngrohje dhe transport duke minimizuar varësinë nga lëndët djegëse fosile.

“Ndërsa energjia bërthamore siguron energji të dispatueshme, projektet e reja kërkojnë shumë kapital dhe kohë për t’u zbatuar, prandaj burimet e rinovueshme vazhdojnë të nxisin pjesën më të madhe të tranzicionit afatshkurtër”, tha Zilli për Euronews.

Pjesa e energjisë së gjelbër në përzierjen e energjisë së BE-së arriti në 25.2% në vitin 2024, nga 24.4% që ishte vitin e kaluar. Suedia kryesoi me një konsum bruto të energjisë së pastër prej 62.5%, ndërsa Belgjika (14.3%) dhe Luksemburgu (14.7%) mbetën prapa.

Në vitin 2025, përpjekja e BE-së për të rritur energjinë e pastër arriti në rreth 333.4 miliardë euro, sipas IEA-s.

Evropa ka vendosur objektiva më të larta.

Direktiva e rishikuar për Energjinë e Rinovueshme (BE/2023/2413) synon të rrisë pjesën e energjisë së gjelbër në të paktën 42.5 përqind, me një objektiv prej 45 përqind deri në vitin 2030. Kjo mbështetet në iniciativën REPowerEU prej 300 miliardë eurosh, e cila i rriti burimet e rinovueshme të energjisë në 45.3 përqind të energjisë elektrike të BE-së në vitin 2023, një rritje prej 4.1 pikësh përqindjeje dhe rritja më e madhe në një dekadë.

BE-ja duhet të dyfishojë normat e mëparshme të përdorimit të burimeve të rinovueshme, sipas Agjencisë Evropiane të Mjedisit. Në vitin 2025, prodhimi i energjisë elektrike ishte 37.5% nga era, 27.5% nga dielli, 25.9% nga hidrocentralet dhe 8.5% nga burimet e rinovueshme të djegshme, zbuloi Eurostat.

AccelerateEU ​​është vendosur të nxisë këtë rritje. Deri në verën e vitit 2026, Komisioni do të paraqesë një Plan Veprimi për Elektrifikimin, duke përcaktuar objektivat e elektrifikimit për të shembur barrierat në sektorët industrialë, të transportit dhe të ndërtimit.

Zbatimi i shpejtë i Planit të Investimeve në Transportin e Qëndrueshëm për të përshpejtuar vendosjen e karburantit të gjelbër për aviacionin është gjithashtu në axhendë.

Pa një sistem modern rrjeti që shtrihet në 11 milionë kilometra, shtytja për burimet e rinovueshme të energjisë është e pamjaftueshme.

“Infrastruktura e rrjetit është qartësisht një nga pengesat kryesore të tranzicionit energjetik. Pjesa më e madhe e rrjetit të Evropës po plaket, shpesh midis 40 dhe 50 vjeç, dhe nuk është projektuar për një sistem energjitik shumë të elektrizuar dhe të decentralizuar”, paralajmëroi Zilli.

Komisioni dëshiron të miratojë Paketën e Rrjeteve deri në verën e vitit 2026 për të trajtuar sfidat e lejeve të ngadalta dhe të lidhjes. Paketa përqendrohet në përmirësimin e infrastrukturës së energjisë së rinovueshme duke ripërdorur energjinë e parqeve të mëdha me erë dhe centraleve të rinovueshme, duke përfshirë instalimet e energjisë së erës dhe hidroelektrike në det të hapur, për të përshpejtuar vendosjen e energjisë së pastër.

LNG dhe Hidrogjeni i Gjelbër, të dobët në sektorin e energjisë

Përtej energjisë bërthamore dhe burimeve të rinovueshme, BE-ja po integron Gazin Natyror/LNG-në dhe Hidrogjenin e Gjelbër si opsione shtesë kritike. Qendra e Energjisë e BE-së i menaxhon të dyja, për të mbledhur kërkesën dhe për të parandaluar që shtetet anëtare të tejkalojnë njëra-tjetrën në tregun global.

Edhe pse BE-ja po largohet nga lëndët djegëse fosile, LNG-ja mbetet mjeti kryesor për zëvendësimin e gazit të humbur rus. Kjo mbështetet nga kuadri REPowerEU, i cili financon zgjerimin e terminaleve lundruese të rigazifikimit dhe ndërlidhësve.

Hidrogjeni i gjelbër është “alternativa e pastër” për industritë e rënda si çeliku dhe kimikatet që nuk mund të funksionojnë vetëm me energji elektrike.

Prodhohet duke përdorur energji të rinovueshme për të ndarë ujin, duke krijuar një karburant me zero karbon. Për ta shkallëzuar këtë, BE-ja përdor Bankën Evropiane të Hidrogjenit, një mekanizëm subvencionimi që mbulon “primin e gjelbër” (hendeku i çmimeve midis hidrogjenit të shtrenjtë dhe karburanteve fosile të lira) për ta bërë karburantin e pastër komercialisht tërheqës për sektorin privat.

Evropa ka nevojë për një kombinim zgjidhjesh

Ndërsa BE-ja po shkon në drejtimin e duhur, turbulencat politike po e bëjnë progresin të duket më shumë si një veprim reaktiv sesa si një strategji afatgjatë, tha Zilli.

Sipas Zillit, burimet e rinovueshme dhe ato bërthamore nuk do ta rregullojnë vetë sigurinë energjetike të Evropës. Mjaftueshmëria energjetike duhet të jetë një pjesë thelbësore e strategjisë energjetike të bllokut.

“Nuk ka të bëjë me uljen e prodhimit ekonomik, por me përdorimin e energjisë në mënyrë më efikase brenda elasticitetit të sistemit, pa shkatërruar vlerën”, shpjegoi Zilli.

Zilli paralajmëroi gjithashtu se, ndërsa objektivi i BE-së prej 45.5 përqind të energjisë së rinovueshme deri në vitin 2030 shërben si një pikë referimi thelbësore, është ambicioz dhe sfidues për t’u arritur. Rrjeti i vjetëruar i Evropës kërcënon objektivat e saj për energjinë e rinovueshme. Pa përmirësime, integrimi dhe shpërndarja e burimeve të reja të energjisë elektrike do të mbetet një sfidë e madhe, paralajmëroi ajo./Euronews.com/

Rruga Press